Audiowizualni.pl

Serwis informacyjny polskich producentów filmów fabularnych, dokumentalnych, animowanych i programów telewizyjnych

Jesteś tutaj: Home Newslettery Elektroniczna Biblioteka Osoby z dysfunkcją wzroku a cyfrowa przestrzeń informacyjna [EBIB]

Osoby z dysfunkcją wzroku a cyfrowa przestrzeń informacyjna [EBIB]

Publikujemy tekst dotyczący problematyki udostępniania przestrzeni informacyjnej (m.in. w Internecie) osobom niewidomym i niedowidzącym. W artykule p. Ewy Adaszyńskiej i Małgorzaty Kuncewicz z Biblioteki Uniwersytetu Zielonogórskiego przygotowanego dla EBIB, gdzie działa biblioteka cyfrowa dla niewidomych, warto zwrócić na polskie i unijne przepisy prawne określające dozwolone ramy działania w kontekście praw autorskich. Ciekawy fragment poświęcono przystosowaniu witryn internetowych dla osób niepełnosprawnych (zasady Konsorcjum W3C). Zapraszamy do przeczytania fragmentu artykułu lub pobrania pełnego tekstu w formacie PDF. Niezależnym uzupełnieniem publikacji jest odnośnik do informacji o certyfikacie W3C dla strony Audiowizualni.pl.

Osoby z dysfunkcją wzroku a cyfrowa przestrzeń informacyjna

fragment

Z punktu widzenia prawa polskiego osobą niewidomą jest każdy, u kogo stwierdzono ostrość wzroku wynoszącą najwyżej 0,1 pełnej ostrości wzroku (pełna ostrość wzroku odpowiada wartości 1,0) lub każdy, u kogo pole widzenia, niezależnie od ostrości wzroku, wynosi nie więcej niż 30 stopni (podczas gdy pełne pole widzenia wynosi około 180 stopni). Według tych przepisów większość osób uznanych za niewidome w rzeczywistości widzi. Są to osoby słabowidzące lub posiadające resztki wzroku, ograniczone jednak w funkcjonowaniu psychospołecznym. Dysfunkcja wzroku jest szczególnym rodzajem niepełnosprawności, znacznie ograniczającym dostęp do wiedzy. Ponad 80% informacji o otaczającym świecie człowiek pozyskuje poprzez zmysł wzroku. Jego ograniczenie powoduje powstanie swoistej bariery informacyjnej, uciążliwej zwłaszcza dla osób uczących się. To ograniczenie w funkcjonowaniu psychospołecznym, ale też w dostępie do informacji i wiedzy zawartej w przekazie pisemnym. W konsekwencji to główna bariera utrudniająca udział w życiu umysłowym i intelektualnym społeczeństwa.

W Polsce jest ponad 500 tys. osób z uszkodzeniem wzroku, studiuje jedynie 2,5 tys. spośród nich. Dane sugerują, że niemal zupełnie niedostępna jest dla nich edukacja na poziomie wyższym11. Tak niskie wskaźniki to rozpowszechniona wśród osób niepełnosprawnych świadomość istnienia barier utrudniających zdobycie wykształcenia i brak wiary w ich przełamywanie.

Regulacje prawne odnoszące się do osób niepełnosprawnych

Prawo do nauki i do pozyskiwania informacji są fundamentalnymi prawami człowieka. Gwarantują je międzynarodowe regulacje prawne, a także ustawy państwowe. W społeczeństwie informacyjnym i społeczeństwie opartym na wiedzy prawa te mają podstawowe znaczenie także dla osób niepełnosprawnych. Akty prawne dotyczące tego problemu mają dwa poziomy odniesień: dotyczą zapisów odnoszących się do osób niepełnosprawnych i należnych im praw oraz ochrony praw autorskich.

Podstawą prawną do rozstrzygania tych kwestii są następujące dokumenty:

I. Akty dotyczące osób niepełnosprawnych i ich praw

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych z 13 grudnia 2006 r., podpisana przez Polskę 30 marca 2007 r.:

  • art. 5 Równość i niedyskryminacja;
  • art. 21 Wolność wypowiadania się i wyrażania opinii oraz dostęp do informacji;
  • art. 24 Edukacja;
  • art. 30 Udział w życiu kulturalnym, rekreacji, wypoczynku i sporcie.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. nr 78, poz. 483 z późn. zm.), która w zapisach dotyczących osób niepełnosprawnych głosi:

  • art. 70 Każdy ma prawo do nauki […];
  • art. 54.1. Każdemu zapewnia się wolność wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji;
  • art. 69 Osobom niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgodnie z ustawą, pomocy w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej.

Karta Praw Osób Niepełnosprawnych z dnia 13 sierpnia 1997 r. (uchwała Sejmu RP — M.P. nr 50, p. 475). Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uznaje, że osoby niepełnosprawne, czyli osoby, których sprawność fizyczna, psychiczna lub umysłowa trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza lub uniemożliwia życie codzienne, naukę, pracę oraz pełnienie ról społecznych zgodnie z normami prawnymi i zwyczajowymi, mają prawo do niezależnego, samodzielnego i aktywnego życia oraz nie mogą podlegać dyskryminacji. […] oznacza to w szczególności prawo osób niepełnosprawnych do:

  • [1] dostępu do dóbr i usług umożliwiających pełne uczestnictwo w życiu społecznym;
  • [4] nauki […];
  • [5] pomocy […] umożliwiającej rozwój, zdobycie lub podniesienie kwalifikacji;
  • [6] pracy na otwartym rynku zgodnie z kwalifikacjami, wykształceniem i możliwościami […];
  • [8] życia w środowisku wolnym od barier […] dostępu do urzędów, obiektów użyteczności publicznej […] informacji, możliwości komunikacji międzyludzkiej.

Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. nr 164, poz. 1365 z późn. zm.):

  • art. 13.1. Podstawowymi zadaniami uczelni są:
    9) stwarzanie osobom niepełnosprawnym warunków do pełnego udziału w procesie kształcenia i w badaniach naukowych;
  • art. 94.1. Z budżetu państwa uczelnia publiczna otrzymuje dotacje na:
    10) dofinansowanie lub finansowanie kosztów realizacji inwestycji, w tym służących kształceniu studentów i doktorantów, będących osobami niepełnosprawnymi;
    11) zadania związana ze stwarzaniem studentom i doktorantom, będącym osobami niepełnosprawnymi warunków do pełnego udziału w procesie kształcenia;
  • art. 162 Minister […] określi, w drodze rozporządzenia, warunki, jakim muszą odpowiadać postanowienia regulaminu studiów w uczelniach, uwzględniając:
    6) warunki właściwej realizacji procesu dydaktycznego, z uwzględnieniem szczególnych potrzeb studentów będących osobami niepełnosprawnymi.

Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. nr 123, poz. 776 z późn. zm.).

Niepełnosprawność nie została zdefiniowana ani w przepisach dyrektywy europejskiej, ani w przepisach polskiego prawa autorskiego (tutaj pojawia się jako upośledzenie). Występuje natomiast w ustawie o rehabilitacji zawodowej i społecznej:

  • art. 1. Ustawa dotyczy osób, których niepełnosprawność została potwierdzona orzeczeniem;
  • art. 2.10 ilekroć w ustawie jest mowa o niepełnosprawności — oznacza to trwałą lub okresową niezdolność do wypełniania ról społecznych z powodu stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu, w szczególności powodującą niezdolność do prac.

II. Akty dotyczące ochrony praw autorskich w kontekście zapisów dotyczących osób niepełnosprawnych

Prawo osób niepełnosprawnych do edukacji wiąże się z koniecznością dostępu do informacji, ale też koniecznością eksploatacji cudzych utworów z pełnym poszanowaniem prawa autorskiego. Choć prawo do nauki i informacji w powiązaniu z prawem autorskim jest jednakowe dla wszystkich, osoby niepełnosprawne pozostają w sytuacji trudniejszej. Zasady korzystania z utworów przystosowanych do potrzeb i możliwości osób niepełnosprawnych zapisane są w regulacjach prawnoautorskich.

Umożliwiają one osobom niepełnosprawnym dostęp do utworów przystosowanych do ich potrzeb i możliwości, a instytucjom tworzenie specjalistycznych warsztatów pracy.

1. W zapisach dotyczących ochrony własności i innych praw majątkowych, do których należą prawa autorskie, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. głosi:

  • art. 21 Rzeczpospolita Polska chroni własność;
  • art. 64 Każdy ma prawo do własności oraz innych praw majątkowych oraz, że własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i w takim zakresie, w jakim nie narusza ona istoty własności.

2. Dyrektywa nr 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym nakazuje:

  • pkt 43 preambuły […] aby państwa członkowskie przyjęły wszystkie konieczne środki w celu wspierania dostępu do utworów przez osoby niepełnosprawne, które mają utrudnione samodzielne korzystanie z utworów, biorąc pod uwagę dostępne formaty;
  • art. 5 ust. 3, b […] zakłada możliwość stosowania wyjątków lub ograniczeń w odniesieniu do prawa zwielokrotniania i rozpowszechniania utworów w sytuacji korzystania w interesie osób niepełnosprawnych, jeżeli to korzystanie wiąże się bezpośrednio z niepełnosprawnością i nie ma charakteru komercyjnego oraz mieści się w zakresie wymaganym przy określonym rodzaju niepełnosprawności.

3. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. 2006 nr 90, poz. 631 z późn. zm.):

  • art. 331 Wolno korzystać z już rozpowszechnionych utworów dla dobra osób niepełnosprawnych, jeżeli to korzystanie odnosi się bezpośrednio do ich upośledzenia, nie ma zarobkowego charakteru i jest podejmowane w rozmiarze wynikającym z natury upośledzenia.

    Przepis ten nawiązuje do konstytucyjnej koncepcji tzw. uprzywilejowania wyrównawczego dla podmiotów, które z różnych powodów zajmują słabsze miejsce w życiu społecznym. Nowelizacja prawa autorskiego uwzględniła więc standardy unijne poprzez zapisy dotyczące szczególnego typu dozwolonego użytku utworów na rzecz osób niepełnosprawnych. Artykuł 331 został wprowadzony do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych w 2004 r. Uzupełnił on prawa twórców na rzecz użytkowników, w tym dozwolony użytek osobisty utworów (art. 23 ustawy), którego odbiorcami mogą być osoby niepełnosprawne. Zapis ten wyrównuje szanse osób niepełnosprawnych, gwarantując im dostęp do nauki, informacji i utworów. (...)

Biblioteki udostępniając swoje zbiory, działają zgodnie z zapisami prawa autorskiego.
Na podstawie art. 28 mogą:
1. udostępniać nieodpłatnie, w zakresie swoich zadań statutowych, egzemplarze utworów rozpowszechnionych;
2. sporządzać lub zlecać sporządzanie egzemplarzy rozpowszechnionych utworów.

Nie mogą natomiast udostępniać użytkownikom utworów chronionych prawem autorskim za pomocą Internetu, chyba że są bibliotekami specjalistycznymi, jak np. Biblioteka Centralna Polskiego Związku Niewidomych. Pozostałe biblioteki obsługujące osoby niepełnosprawne mogą to jednak zrobić na podstawie art. 331, który daje szerszy zakres wykorzystania niż art. 2816.

Biblioteki i projekty cyfrowe dla osób niewidomych

Internet i postęp technologiczny sprawiły, że obok książek brajlowskich i mówionych pojawiły się książki w postaci cyfrowej. Umożliwiła to digitalizacja i technologia mowy syntetycznej. Wzrasta liczba publikacji cyfrowych przystosowanych dla osób z dysfunkcją wzroku. Inicjatywy te nie są wyłącznie domeną instytucji funkcjonujących dla dobra osób niepełnosprawnych, ale pojawiają się także w instytucjach publicznych i środowiskach naukowych.

Największymi zbiorami dysponuje Biblioteka Centralna Polskiego Związku Niewidomych. Choć nie jest biblioteką cyfrową, ma jednak największą w Polsce książek w formacie DAISY (Digital Accessible Information System). Warto wspomnieć o Bibliotece Publikacji Multimedialnych w Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niewidomych w Laskach, powołanej z inicjatywy Politechniki Śląskiej w Gliwicach oraz Towarzystwa Opieki nad Ociemniałymi (strona aktualnie niedostępna). Odnotować należy działalność Fundacji Klucz, która wspólnie z Politechniką Śląską, Uniwersytetem w Bremie, holenderską biblioteką dla niewidomych oraz organizacją Brailnet, bierze udział w projekcie EUAIN (European Accessible Information Network — Europejska Sieć Informacyjna o Łatwym Dostępie) Jego celem jest tworzenie elektronicznych standardów umożliwiających
osobom niepełnosprawnym łatwy i powszechny dostęp do publikacji cyfrowych.

Działania zmierzające do udostępniania internetowej biblioteki niewidomym podjęło w Polsce kilka uczelni wyższych, dzięki inicjatywie powołanych tam pełnomocników do spraw osób niepełnosprawnych. Efektem współpracy są m.in.:
• Biblioteka Książek Cyfrowych (poprzednio: Biblioteka Książek Mówionych) Uniwersytetu Warszawskiego. Jej zadaniem jest udostępnianie i przygotowywanie w formie elektronicznej materiałów naukowych potrzebnych studentom w procesie kształcenia.
• Akademicka Biblioteka Cyfrowa (ABC). W projekcie, oprócz Uniwersytetu Warszawskiego, biorą także udział: Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet Jagielloński, Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie, Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy w Kielcach i Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach. Działa na zasadzie systemu bibliotek rozproszonych z centralną informacją o zasobach. Jej celem jest ułatwianie dostępu osobom niepełnosprawnym do edukacji. Finansowana jest z funduszy Unii Europejskiej.

Osoby niewidome mogą korzystać z części zasobów Federacji Bibliotek Cyfrowych dLibra, Wirtualnej Biblioteki Literatury Polskiej Uniwersytetu Gdańskiego i projektu Wolne Lektury realizowanego przez Fundację Nowoczesna Polska. Częściowo dostępne są także zbiory bibliotek i projektów cyfrowych na świecie: Gutenberg, wirtualnej biblioteki serwisu Google — Google Book Search, Biblioteki Europejskiej TEL (The European Library), programu Pamięć Świata (Memory of the World Programme), książek Knowledgerush. (...)

W Polsce, mimo sprzyjających warunków, dostęp osób niepełnosprawnych do informacji, zbiorów i bibliotek jest nadal ograniczony. Brak jest wspólnie wypracowanych standardów pracy z czytelnikami niepełnosprawnymi, centralnych katalogów wydawnictw i banków danych o zbiorach i ich formatach. Ograniczony jest też dostęp do stron internetowych z powodu nieprzestrzegania zasad ustalonych przez Konsorcjum W3C (Word Wide Web Consortium).

Organizacją zajmującą się rozwojem i promowaniem standardów dostępności usług internetowych dla osób niepełnosprawnych jest działająca przy W3C grupa Web Accessibility Initiative (WAI). Efektem prac tej grupy są opracowane wytyczne:

  • Authoring Tool Accessibility Guidelines — zbiór zasad dla twórców oprogramowania do tworzenia stron internetowych,
  • User Agent Accessibility Guidelines — zasady dotyczące projektowania przeglądarek internetowych z uwzględnieniem wymagań ludzi
    niepełnosprawnych,
  • XML Accessibility Guidelines — standard przechowywania danych różnych typów,
  • Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) — zasady dotyczące projektowania stron internetowych przystosowanych do wymagań osób
    niepełnosprawnych. Są one podstawą do prawnych regulacji dotyczących dostępności stron WWW.

W krajach unijnych jedynie 5% stron internetowych w pełni odpowiada standardom dostępności sieci dla osób niepełnosprawnych, nieco więcej dostępnych jest tylko częściowo. Nie wszystkie osoby posiadają własny sprzęt komputerowy z oprogramowaniem do nowych form zapisu tekstów, nie zawsze pliki są w formatach, które można odczytać poprzez syntetyzatory mowy. Brakuje także szerokiej współpracy bibliotek, wydawców, instytucji edukacyjnych i pozarządowych. (...)

Ewa Adaszyńska, Małgorzata Kuncewicz, Biblioteka Uniwersytetu Zielonogórskiego

Tekst przygotowany został dla biuletynu EBIB (nr 1/2012),
publikacja na stronie Audiowizualni.pl za zgodą Stowarzyszenia EBIB.
Wybór fragmentu i podkreślenie: Audiowizualni.pl.
 

DO POBRANIA: Osoby z dysfunkcją wzroku a cyfrowa przestrzeń informacyjna 

Czytaj także: KIPA bez barier -; dwa certyfikaty W3C 

AddThis Social Bookmark Button
 
 
 
 
Nie czytasz? Nie idę z Tobą do łóżka!